પેરાસોશિયલ રિલેશનશિપ : એકતરફી અદૃશ્ય સંબંધ

પંચામૃત પૂર્તિ

 ✍️અમી દોશી 

પેરાસોશિયલ રિલેશનશિપ : એકતરફી અદૃશ્ય સંબંધ

આજના સમયમાં આપણે કોઈ ફેવરિટ યુટ્યુબર કે વ્લોગરનો નવો વિડિયો જોઈએ છીએ ત્યારે અચાનક એવું લાગવા માંડે છે કે આપણે તેમને વર્ષોથી ઓળખીએ છીએ. આપણને તેમના અંગત જીવનની, પસંદગી નાપસંદગી, ખુશી અને દુઃખની બધી ખબર હોય છે. અંદરથી પાક્કો અહેસાસ થાય છે કે આપણી વચ્ચે ગાઢ અને સાચો સંબંધ છે. પરંતુ વાસ્તવિકતાના ધરાતલ પર ઊભા રહીને વિચારીએ ત્યારે ચોંકાવનારું સત્ય સામે આવે છે કે જે વ્યક્તિ માટે આપણે આટલી લાગણીઓ અનુભવીએ છીએ તે તો એ પણ નથી જાણતી કે દુનિયામાં આપણું કોઈ અસ્તિત્વ છે. મનોવિજ્ઞાનની ભાષામાં આ એકતરફી અને અદૃશ્ય સંબંધને પેરાસોશિયલ રિલેશનશિપ કહેવામાં આવે છે. આ એવો સામાજિક ભ્રમ છે જેણે ડિજિટલ યુગમાં કરોડો લોકોના મગજ પર કબજો જમાવી લીધો છે.

સને 1956માં ડોનાલ્ડ હોર્ટન અને રિચાર્ડ વોહલ નામના મનોવૈજ્ઞાનિકોએ પેરાસોશિયલ સંબંધનો સિદ્ધાંત રજૂ કર્યો હતો. ત્યારે ટેલિવિઝન નવું નવું આવ્યું હતું અને લોકો ન્યૂઝ એન્કર કે ટીવી એક્ટર્સ સાથે એકતરફી લાગણીથી જોડાવા લાગ્યા હતા. આજના સોશિયલ મીડિયાના જમાનામાં આ ભ્રમ ચરમસીમાએ પહોંચી ગયો છે. આની પાછળનું સૌથી મોટું કારણ માનવ મગજની ઉત્ક્રાંતિ છે. આપણું મગજ લાખો વર્ષો પહેલાં જંગલોમાં રહેતા નાના કબીલાઓ માટે ડિઝાઇન થયેલું છે. જ્યારે આપણી આંખો માનવ ચહેરો જુએ છે અને કાન અવાજ સાંભળે છે ત્યારે મગજનું સોશિયલ નેટવર્કિંગ સોફ્ટવેર એવું જ માની લે છે કે તે વ્યક્તિ આપણી આસપાસ હાજર છે અને આપણા સમુદાયનો હિસ્સો છે. જ્યારે ફેવરિટ સેલિબ્રિટી કે ઇન્ફ્લુએન્સર કેમેરામાં જોઈને સીધી આપણી સાથે વાત કરતો હોય તેવો અભિનય કરે છે ત્યારે મગજમાં ડોપામાઇન નામનું રસાયણ છૂટું પડે છે અને સાચા મિત્રને મળ્યાનો અદ્ભુત આનંદ મળે છે.

ન્યુરોસાયન્સના આધુનિક રિસર્ચ આ બાબતે રોચક હકીકત રજૂ કરે છે. કેટલાક ચાહકોના મગજનું ફંક્શનલ મેગ્નેટિક રેઝોનન્સ ઇમેજિંગ સ્કેનિંગ કરવામાં આવ્યું અને તેમને અંગત મિત્રોના ફોટા બતાવવામાં આવ્યા, ત્યારે પ્રીફ્રન્ટલ કોર્ટેક્સ નામનો હિસ્સો સક્રિય થયો. નવાઈની વાત એ છે કે બરાબર એ જ હિસ્સો ફેવરિટ સેલિબ્રિટી કે યુટ્યુબરનો ફોટો જોતાં પણ ઝળહળી ઊઠ્યો! એટલે કે મગજના ન્યુરોન્સ માટે આપણો સગો ભાઈ અને પેલો ડિજિટલ સ્ટાર, બંને એક સમાન છે. આની પાછળ મિરર ન્યુરોન્સ અને ઓક્સિટોસિન જવાબદાર છે. સ્ક્રીન પર ફેવરિટ કલાકાર રડે ત્યારે મિરર ન્યુરોન્સ એ જ પીડાનું અનુકરણ કરે છે અને આપણે અજાણતા જ ઓક્સિટોસિન નામનું બોન્ડિંગ હોર્મોન રિલીઝ કરીએ છીએ. જે હોર્મોન કુદરતે બે વાસ્તવિક માણસો વચ્ચેના પ્રેમ અને વિશ્વાસ માટે બનાવ્યું હતું, તેને કાચની એક નિર્જીવ સ્ક્રીન આસાનીથી હેક કરી લે છે.

સોશિયલ મીડિયા અને વ્લોગિંગ કલ્ચરે આ સંબંધોને વધુ જટિલ બનાવ્યા છે. પહેલાં સ્ટાર્સ માત્ર રૂપેરી પડદા પર દેખાતા, પણ આજે તેઓ બેડરૂમથી લઈને ડાઇનિંગ ટેબલ સુધીની વિગતો ઇન્સ્ટાગ્રામ સ્ટોરી કે લાઇવ સેશનમાં શેર કરે છે. નિકટતાનો ભ્રમ એટલો પ્રબળ હોય છે કે સામાન્ય માણસ પોતાના વાસ્તવિક સંબંધો કરતાં પણ વધુ સમય અને ઉર્જા અજાણ્યા લોકો પાછળ ખર્ચવા લાગે છે.

અલબત્ત, આ સંબંધોની એક હકારાત્મક બાજુ પણ છે. વાસ્તવિક જીવનમાં એકલા પડી ગયેલા, ડિપ્રેશનનો શિકાર કે મિત્રો ન બનાવી શકતા લોકો માટે ડિજિટલ મિત્રો મોટી માનસિક રાહત બની જાય છે. ગમતા પાત્રને રોજ જોવાથી સુરક્ષા અને એકલતા દૂર થયાનો અહેસાસ જન્મે છે, જે ટૂંકા ગાળા માટે સારી થેરાપીનું કામ કરે છે.

પરંતુ સિક્કાની બીજી બાજુ ભયાનક છે. જ્યારે આ લગાવ ઓબ્સેશનમાં ફેરવાય છે ત્યારે વ્યક્તિનો વાસ્તવિક દુનિયા સાથેનો સંપર્ક તૂટવા લાગે છે. સૌથી મોટો આઘાત ત્યારે લાગે છે જ્યારે સેલિબ્રિટી ચાહકની અપેક્ષા વિરુદ્ધ કોઈ કામ કે નિવેદન કરે. ચાહકને એવું લાગે છે કે જાણે સગા ભાઈ કે અંગત મિત્રએ પીઠમાં ખંજર ભોંક્યું હોય. આજના કેન્સલ કલ્ચર પાછળનું મુખ્ય કારણ પણ આ તૂટેલા પેરાસોશિયલ સંબંધો છે, જેમાં લોકો પોતાના આદર્શને નાનકડી ભૂલ પર પણ માફ કરી શકતા નથી.

આની સૌથી ગંભીર અને અદૃશ્ય અસર આપણા વાસ્તવિક સંબંધો પર પડે છે, જેને સંબંધોની ઉધઈ કહી શકાય. ઇન્ફ્લુએન્સર કે સેલિબ્રિટીના ફિલ્ટર કરેલા, એડિટ કરેલા અને રોમેન્ટિક જીવનને રોજ જોનાર વ્યક્તિ અજાણતા જ પોતાના જીવનસાથી કે મિત્રોની સરખામણી તેમની સાથે કરવા લાગે છે. વાસ્તવિક માણસોમાં ખામીઓ હોય છે, તેઓ ગુસ્સે થાય છે, થાકે છે કે બીમાર પડે છે, જ્યારે સ્ક્રીન પરનું પાત્ર હંમેશા હસતું, સમજુ અને પરફેક્ટ દેખાય છે. આ સરખામણી ઘરના સંબંધોમાં અસંતોષ અને ઝઘડાનું કારણ બને છે.

માણસની લાગણીઓ, સહાનુભૂતિ અને માનસિક ઊર્જાનો જથ્થો મર્યાદિત હોય છે. કોઈ ચાહક ફેવરિટ યુટ્યુબરના બ્રેકઅપ કે વિવાદને લઈને કલાકો સુધી કોમેન્ટ્સ વાંચે કે બચાવમાં દલીલો કરે, તો પરિવારના પ્રશ્નો સાંભળવાની ધીરજ બચતી નથી. આજે એક જ છત નીચે બેઠેલા લોકો શારીરિક રીતે સાથે હોવા છતાં માનસિક રીતે હજારો કિલોમીટર દૂર કોઈ અજાણી વ્યક્તિના વ્લોગમાં ખોવાયેલા હોય છે. સમય અને સંવાદની આ ચોરી વાસ્તવિક સંબંધોને બહેરા કરી નાખે છે.

મનોવિજ્ઞાનીઓ માને છે કે વળગણ હદ વટાવી જાય ત્યારે તે માનસિક અફેર જેવું બની જાય છે. વાસ્તવિક સંબંધો નિભાવવા જતું કરવું પડે છે, અહંકાર ઓગાળવો પડે છે અને સામેવાળાની ખામીઓ સ્વીકારવી પડે છે, જ્યારે પેરાસોશિયલ સંબંધમાં માત્ર સ્ક્રીન સ્વાઇપ કરવાની હોય છે. સરવાળે, આભાસી દુનિયાનો મોહ સાચા અને જીવંત સંબંધોને અંદરથી ખોખલા કરી નાખે છે.

માનવ મનોવિજ્ઞાનનું આ પાસું શીખવે છે કે માણસ મૂળભૂત રીતે પ્રેમ, લગાવ અને જોડાણ માટે ભૂખ્યો છે. ટેક્નોલોજીએ આપણને દુનિયાના કોઈ પણ ખૂણે બેઠેલી વ્યક્તિ સાથે જોડાવાની સુવિધા ચોક્કસ આપી છે, પરંતુ એકતરફી જોડાણ ક્યારેય વાસ્તવિક માનવ સ્પર્શ અને બેતરફી સંવાદની જગ્યા લઈ શકે નહીં. પેરાસોશિયલ રિલેશનશિપ ખરાબ વસ્તુ નથી, પરંતુ તે માત્ર એક મનોવૈજ્ઞાનિક માયાજાળ છે એવું સતત ભાન રહેવું ખૂબ જરૂરી છે. આપણી લાગણીઓ અને અમૂલ્ય સમય એવા સંબંધોમાં રોકાવો જોઈએ જે આપણી ખુશીમાં હસી શકે અને આપણા આંસુઓને પોતાના હાથથી લૂછી શકે. કારણ કે અંતે તો સ્ક્રીન બંધ થતાં જ પેલો ડિજિટલ મિત્ર ગાયબ થઈ જાય છે અને આપણે આપણા પોતાના અસ્તિત્વ સાથે એકલા જ રહી જઈએ છીએ.

✍️અમી દોશી

9825971363