Posts

ના પાડો એટલે એ જ કરવાની ઇચ્છા કેમ થાય?મનોવિજ્ઞાનની એક રસપ્રદ વૃત્તિ : રિએક્ટન્સ

Image
ના પાડો એટલે એ જ કરવાની ઇચ્છા કેમ થાય? મનોવિજ્ઞાનની એક રસપ્રદ વૃત્તિ : રિએક્ટન્સ ✍️ અમી દોશી ફૂલછાબ પંચામૃત પૂર્તિ  “આ કપડાં ન પહેરતી, તને સારાં નથી લાગતાં.” “મારે શું પહેરવું એ હું નક્કી કરી શકું છું!” “હું તો તારા સારા માટે જ કહું છું!” “પણ નિર્ણય તો મારે જ લેવાનો છે ને!” વાતની શરૂઆત કપડાંથી થઈ હતી, પરંતુ જોતજોતામાં વાત સ્વતંત્રતા અને અધિકાર સુધી પહોંચી ગઈ. ઘણી વાર એવું બને છે કે જે કામ કરવાની આપણને ખાસ ઇચ્છા હોતી નથી, તે જ કામ કોઈ આપણને કરવાની ના પાડે એટલે અચાનક મહત્ત્વનું લાગવા માંડે છે. જાણે એ કામ કરતાંય વધુ મહત્ત્વનું એ સાબિત કરવાનું બની જાય છે કે નિર્ણય લેવાનો અધિકાર આપણો છે. આવું કેમ થાય છે? મનોવિજ્ઞાનમાં આ પ્રતિક્રિયાને સાયકોલોજિકલ રિએક્ટન્સ કહેવામાં આવે છે. જ્યારે વ્યક્તિને લાગે કે તેની પસંદગી કરવાની સ્વતંત્રતા પર નિયંત્રણ મૂકવામાં આવી રહ્યું છે, ત્યારે એ સ્વતંત્રતા પાછી મેળવવાની પ્રેરણા ઊભી થઈ શકે છે. પરિણામે, જે વિકલ્પ પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હોય એ જ વિકલ્પ વધુ આકર્ષક લાગવા માંડે છે. એટલે જ ક્યારેક કોઈ કામ કરવાની ના પાડવામાં આવે ત્યારે આપણું ધ્યા...

કોર્ટિસોલ

Image
કોર્ટીઝોલ: દોસ્ત કે દુશ્મન? ✍️ અમી દોશી ફૂલછાબ : પંચામૃત પૂર્તિ કોલેજમાં બ્યુટી ક્વીન તરીકે જાણીતી આયુષી માત્ર દેખાવે જ સુંદર નહોતી. શરીર અને મન પ્રત્યેની તેની સજાગતાને કારણે તે બ્યુટી વિથ બ્રેઈન તરીકે પણ ઓળખાતી હતી. પરંતુ છેલ્લા કેટલાક સમયથી આયુષીના જીવનમાં અણધારી મુશ્કેલીઓએ શરૂ થઈ હતી. શરૂઆતમાં આ તકલીફ માત્ર ચાલવા કે બેસવા પૂરતી સીમિત હતી, પરંતુ હવે તો સામાન્ય કામ કરવામાં પણ તેને હાંફ ચડવા લાગી હતી. રોજબરોજની સામાન્ય ક્રિયાઓ પણ તેના માટે કઠિન પહાડ ચડવા સમાન બની ગઈ હતી. આ બધાનું મુખ્ય કારણ હતું આયુષીનું અકલ્પનીય રીતે વધતું જતું વજન. ખાવામાં અત્યંત કડક પરેજીઓ પાળી, સખત કસરત કરી અને જીમમાં પુષ્કળ પરસેવો પાડવા છતાં, વધતા વજન સામે તેના બધા જ હથિયાર હેઠા પડ્યા હતા. આ વણઉકેલાયેલી સમસ્યાને કારણે ધીમે ધીમે ડિપ્રેશનનો શિકાર બનેલી આયુષી પોતાના તમામ સ્વપ્નોને મન મારીને જીવી રહી હતી. આખરે શું હતું આયુષીની આ શારીરિક અને માનસિક પીડાનું કારણ?  તેનું વૈજ્ઞાનિક કારણ હતું કોર્ટીઝોલ એટલે શરીર માટે અતિ મહત્ત્વના એવા એક હોર્મોનનું ખોરવાયેલું સંતુલન. આમ તો સામાન્ય લોકોમાં પણ કોર...

ખોળિયાં

Image
ખોળિયાં  ✍️ અમી દોશી ગામના ઝાંપામાં દાખલ થતા જ કાનજીભાઈએ બનાવેલ આર.સી.સી.નો નવોનક્કોર બંગલો પર ગામ આખાની નજર પડતી. ગામનાં નળિયાંવાળાં અને ગાર-માટીથી લીંપેલાં ખોરડાંઓ વચ્ચે આ બે માળનો પાકો બંગલો સાવ નોખો તરી આવતો. સુરત ગયેલા કાનજીભાઈએ હીરાના કારખાનામાં ખૂબ સારી કમાણી કરી, એટલે ગામમાં વટ પાડવા અને મા-બાપને ‘સુખ’ આપવા માટે, માતા પિતાએ બનાવેલ જૂનું ગાર-માટીની ઓસરી અને નળિયાંવાળું ખોરડું પાડીને આ આધુનિક પાકું મકાન બનાવી આપ્યું હતું. એની સીધી સપાટ સિમેન્ટની દીવાલો, મોટી સરકતા કાચવાળી બારીઓ અને બહારથી લગાવેલો આછો ગુલાબી કલર જાણે કોઈ પારકા પ્રદેશમાંથી ઊંચકીને અહીં મૂકી દીધો હોય એવો લાગતો. બંગલો ગામની શાન હતો. આખા ગામના લોકો બંગલો જોઈને આભા થઈને કહેતાં કે, "રામજીબાપા અને રૂડીમાએ ઓલ્યા ભવમાં કોક હારા કરમ કૈરાં હઈશે તઈ જાતી જંનગીમાં આ રાજાના મેલ જીવા બંગલામાં રેવા મૈડું સે." રામજીબાપા અને રૂડીમા પણ બંગલો જોવા આવનારને ચા પાણી પીવડાવતાં અને બધાનો આભાર માનતાં. બેય માણસ કાનજીના વખાણ કરવામાં જરાય ઊણપ ન રાખતાં. કાનજીભાઈ પોતાના બાળબચ્ચાં સાથે સુરતમાં સ્થાયી થયા હતા. ગામડે વ...

મનનો ચોકીદાર: પેનોપ્ટિકોન ઇફેક્ટ

Image
મનનો ચોકીદાર: પેનોપ્ટિકોન ઇફેક્ટ ✍️અમી દોશી પંચામૃત પૂર્તિ : ફૂલછાબ થોડાં વર્ષો પહેલાં આપણે વાહન લઈને દિવસે નીકળતા ત્યારે ચાર રસ્તા આવતાં જ આપણી નજર બીજાં વાહનો આવે છે કે નહીં એના કરતાં ટ્રાફિક પોલીસને શોધતી. જો ટ્રાફિક પોલીસ ન હોય, તો આસપાસથી આવતાં વાહનો કે ટ્રાફિક સિગ્નલની પરવા કર્યા વિના આપણે સીધા નીકળી જતા. પરંતુ આજે મોડી રાત્રે શહેરના સૂમસામ રસ્તે જતી વખતે પણ ચાર રસ્તા આવતાં જ આપણો પગ અનાયાસે બ્રેક પર આવી જાય છે. આપણે આસપાસ નજર કરીએ છીએ. ન કોઈ વાહન હોય છે, ન કોઈ ટ્રાફિક પોલીસ ઊભી હોય છે. મનનો એક ખૂણો અંદરથી કહે છે, ‘નીકળી જા ને હવે! અત્યારે કોણ જોવાનું છે?’ પણ પગ એક્સિલેટર પર દબાણ કરે એ પહેલાં જ આપણી નજર થાંભલા પર લગાવેલા પેલા સીસીટીવી કૅમેરાની નાનકડી લાલ આંખ પર ચોંટી જાય છે અને પગ ફરી બ્રેક પર આવી જાય છે. કૅમેરામાં રેકોર્ડિંગ ચાલુ છે કે બંધ, એ બરાબર કામ કરે છે કે નહીં, એ વિશે આપણે કંઈ વિચારતા નથી. આપણે માત્ર લીલી લાઇટ થવાની રાહ જોઈએ છીએ. આ રાહ જોવી એ કાયદા પ્રત્યેના આદર કરતાં અદૃશ્ય નજરની શરમ અને અજાણ્યા ડરનું પરિણામ વધુ હોય છે. મનોવિજ્ઞાનની ભાષામાં આ માનસિકતાને સ...

વાઈ-ફાઈ

Image
વાઈ-ફાઈ ✍️ અમી દોશી શહેરના ઘોંઘાટથી દૂર, તેમના નવા, અત્યાધુનિક વીકેન્ડ વિલામાં આ પહેલી સાંજ હતી.  આખું અઠવાડિયું કોર્પોરેટ ઓફિસની મગજમારી અને દોડધામ પછી આર્જવ અને નિકિતા અહીં ‘શાંતિ’ શોધવા આવ્યા હતા. ભૌતિક સુખોની છોળ ઊડતી હોય તેવી આ વિલા હતી. વિશાળ મહેગની લાકડાનો દરવાજો ખોલતા જ સૌથી પહેલા નજર ‘ડબલ-હાઈટ’ સિલિંગ પર જતી હતી. છતની બરાબર વચ્ચેથી લટકતું ઈટાલિયન ક્રિસ્ટલનું વિરાટ શૈન્ડલિયર - ઝુમ્મર આખા રૂમમાં હળવો સોનેરી પ્રકાશ પાથરી રહ્યું હતું. નીચે ફ્લોરિંગમાં સફેદ અને ગ્રે ઇમ્પોર્ટેડ માર્બલ અરીસાની જેમ ચમકતો હતો અને ઝુમ્મરનું પ્રતિબિંબ તેમાં ઝીલાતું હતું. વિલાનું ઇન્ટિરિયર કોઈ મેગેઝીનના કવરપેજ જેવું પરફેક્ટ અને સુવ્યવસ્થિત હતું. સેન્ટર  ટેબલ પર પડેલાં ફ્રેન્ચ પ્રેસ કોફીના બે મગમાંથી ધીમી વરાળ ઊઠી રહી હતી, જે ધીમે ધીમે હવામાં ઓગળી જતી હતી. બિલકુલ તેમના સંવાદોની જેમ. આર્જવ સોફાના એક ખૂણે ગોઠવાઈને લેપટોપની સ્ક્રીન પર શેરબજારના લાલ-લીલા ગ્રાફમાં અટવાયેલો હતો. સામેના છેડે નિકિતા ઇન્સ્ટાગ્રામ પર કોઈના વેકેશનના ફિલ્ટરવાળા ફોટા સ્ક્રોલ કરી રહી હતી. બંને વચ્ચે માંડ પાંચ ફૂટનું...

કોબ્રા ઇફેક્ટ: જ્યારે ઉપાય જ ઉપાધિ બની જાય..

Image
કોબ્રા ઇફેક્ટ: જ્યારે ઉપાય જ ઉપાધિ બની જાય.. ✍️અમી દોશી પંચામૃત પૂર્તિ ફૂલછાબ કોઈ મોટી સમસ્યા સામે આવે ત્યારે આપણું મન સૌથી પહેલાં રાહત શોધે છે. સીધો, ઝડપી અને સરળ ઉકેલ મળી જાય તો જાણે અડધી ચિંતા ઓછી થઈ જાય. મનોવૈજ્ઞાનિક ડેનિયલ કાનેમન જેને "ઝડપી વિચાર" કહે છે, એ આપણને લાંબી ગણતરીને બદલે પહેલો તાર્કિક લાગતો રસ્તો પકડાવી દે છે. કોબ્રા ઇફેક્ટની શરૂઆત અહીંથી જ થાય છે. કહેવાય છે કે બ્રિટિશ શાસન વખતે દિલ્હીમાં કોબ્રાનો ત્રાસ વધ્યો, એટલે સરકારે મરેલા સાપ પર ઇનામ જાહેર કર્યું. લાલચમાં આવી લોકોએ સાપ ઉછેરીને ઇનામ કમાવાનું શરૂ કર્યું, અને યોજના રદ થતાં બધા સાપ છૂટા મૂકી દીધા. આ કથાના પાકા દસ્તાવેજી પુરાવા નથી, ઇતિહાસકારો તેને લોકકથા ગણે છે. પણ કથા ટકી રહી છે, કારણ કે તેમાં માણસના મનનું એક સનાતન સત્ય છુપાયેલું છે. જર્મન અર્થશાસ્ત્રી હોર્સ્ટ સીબર્ટે એના પરથી "કોબ્રા ઇફેક્ટ" શબ્દ આપ્યો. સવાલ એ છે કે લોકોએ આવું કેમ કર્યું? કારણ કે યોજના બનાવનારા માનતા હતાં કે, લોકો હેતુને સમજીને વર્તશે, પણ માણસનું મન હેતુ કરતાં નિયમની ગોઠવણ તરફ વધુ ધ્યાન આપે છે. જ્યાં ઇનામ મળે, ત્યાં મ...

આંબલીના સાથી

Image
આંબલીના સાથી ✍️અમી દોશી ઇશિતાએ સ્ક્રીન પર દેખાતા નંબર પર છેલ્લી વાર નજર કરી અને કોઈ જ ખચકાટ વિના 'બ્લૉક' બટન દબાવી દીધું. ત્રણ મહિના જૂના સંબંધનો માત્ર એક ક્લિકથી અંત આવી ગયો હતો. ફોન બેડ પર ફેંકતા એ બબડી, "હુ કેર્સ?" રડવા કે શોક મનાવવા જેટલો સમય કોની પાસે હતો?  એ જ સાંજે એણે પોતાની બહેનપણીઓને ખભા ઉલાળીને કહી દીધું, "ગયો તો ગયો," અને ઇન્સ્ટાગ્રામ પર ‘મૂવિંગ ઑન’ ગીત સાથે ત્રણ નવી રીલ પણ અપલોડ કરી દીધી. બીજા દિવસે ફ્રેન્ડ્સે પણ કમેન્ટ્સમાં લખ્યું, “સરસ, હવે નેક્સ્ટ!” પણ રીલ મૂક્યા પછી દર દસ મિનિટે એ વ્યૂઝનું લિસ્ટ ખોલી જોતી. કોઈ એક નામ ત્યાં હોવું જોઈતું હતું. એ નામ ત્યાં નહોતું. હોય પણ કેવી રીતે? બ્લૉક તો એણે જ કર્યો હતો. એ જ અઠવાડિયે કઝીનના લગ્ન હોવાથી એ અમદાવાદથી ગીરમાં આવેલાં તેના મામાના ગામ આવી હતી. લગ્નની ભીડભાડથી દૂર, રીલ માટે કોઈ શાંત અને સરસ લોકેશન શોધતી એ ગામની સીમમાં નીકળી પડી. ત્યાં ગામની પછવાડે એક વાડામાં બે આંબલીઓ એકબીજાની ડાળીઓમાં ગૂંથાયેલી ઊભી હતી. આંબલી નીચે એક ઓટલા પર બે પ્રૌઢ બેઠાં હતાં. ધોળા વાળવાળા કાકા અને સફેદ સાડ...