Ami Doshi

કોબ્રા ઇફેક્ટ: જ્યારે ઉપાય જ ઉપાધિ બની જાય.. ✍️અમી દોશી પંચામૃત પૂર્તિ ફૂલછાબ કોઈ મોટી સમસ્યા સામે આવે ત્યારે આપણું મન સૌથી પહેલાં રાહત શોધે છે. સીધો, ઝડપી અને સરળ ઉકેલ મળી જાય તો જાણે અડધી ચિંતા ઓછી થઈ જાય. મનોવૈજ્ઞાનિક ડેનિયલ કાનેમન જેને "ઝડપી વિચાર" કહે છે, એ આપણને લાંબી ગણતરીને બદલે પહેલો તાર્કિક લાગતો રસ્તો પકડાવી દે છે. કોબ્રા ઇફેક્ટની શરૂઆત અહીંથી જ થાય છે. કહેવાય છે કે બ્રિટિશ શાસન વખતે દિલ્હીમાં કોબ્રાનો ત્રાસ વધ્યો, એટલે સરકારે મરેલા સાપ પર ઇનામ જાહેર કર્યું. લાલચમાં આવી લોકોએ સાપ ઉછેરીને ઇનામ કમાવાનું શરૂ કર્યું, અને યોજના રદ થતાં બધા સાપ છૂટા મૂકી દીધા. આ કથાના પાકા દસ્તાવેજી પુરાવા નથી, ઇતિહાસકારો તેને લોકકથા ગણે છે. પણ કથા ટકી રહી છે, કારણ કે તેમાં માણસના મનનું એક સનાતન સત્ય છુપાયેલું છે. જર્મન અર્થશાસ્ત્રી હોર્સ્ટ સીબર્ટે એના પરથી "કોબ્રા ઇફેક્ટ" શબ્દ આપ્યો. સવાલ એ છે કે લોકોએ આવું કેમ કર્યું? કારણ કે યોજના બનાવનારા માનતા હતાં કે, લોકો હેતુને સમજીને વર્તશે, પણ માણસનું મન હેતુ કરતાં નિયમની ગોઠવણ તરફ વધુ ધ્યાન આપે છે. જ્યાં ઇનામ મળે, ત્યાં મ...

આંબલીના સાથી ✍️અમી દોશી ઇશિતાએ સ્ક્રીન પર દેખાતા નંબર પર છેલ્લી વાર નજર કરી અને કોઈ જ ખચકાટ વિના 'બ્લૉક' બટન દબાવી દીધું. ત્રણ મહિના જૂના સંબંધનો માત્ર એક ક્લિકથી અંત આવી ગયો હતો. ફોન બેડ પર ફેંકતા એ બબડી, "હુ કેર્સ?" રડવા કે શોક મનાવવા જેટલો સમય કોની પાસે હતો?  એ જ સાંજે એણે પોતાની બહેનપણીઓને ખભા ઉલાળીને કહી દીધું, "ગયો તો ગયો," અને ઇન્સ્ટાગ્રામ પર ‘મૂવિંગ ઑન’ ગીત સાથે ત્રણ નવી રીલ પણ અપલોડ કરી દીધી. બીજા દિવસે ફ્રેન્ડ્સે પણ કમેન્ટ્સમાં લખ્યું, “સરસ, હવે નેક્સ્ટ!” પણ રીલ મૂક્યા પછી દર દસ મિનિટે એ વ્યૂઝનું લિસ્ટ ખોલી જોતી. કોઈ એક નામ ત્યાં હોવું જોઈતું હતું. એ નામ ત્યાં નહોતું. હોય પણ કેવી રીતે? બ્લૉક તો એણે જ કર્યો હતો. એ જ અઠવાડિયે કઝીનના લગ્ન હોવાથી એ અમદાવાદથી ગીરમાં આવેલાં તેના મામાના ગામ આવી હતી. લગ્નની ભીડભાડથી દૂર, રીલ માટે કોઈ શાંત અને સરસ લોકેશન શોધતી એ ગામની સીમમાં નીકળી પડી. ત્યાં ગામની પછવાડે એક વાડામાં બે આંબલીઓ એકબીજાની ડાળીઓમાં ગૂંથાયેલી ઊભી હતી. આંબલી નીચે એક ઓટલા પર બે પ્રૌઢ બેઠાં હતાં. ધોળા વાળવાળા કાકા અને સફેદ સાડ...

સંબંધોનું સરવૈયું : ડનબાર રૂલ ✍️ અમી દોશી પંચામૃત પૂર્તિ (બુધવાર) ફૂલછાબ ક્યારેક વિચારોની વણઝારમાં અડધી રાત વિતી જવાં છતાં પણ ઊંઘ ન આવે ત્યારે મનની વ્યથા કોઈને કહેવા ફોન હાથમાં લઈએ, કોન્ટેક્ટ લિસ્ટમાંથી કેટલાંક નામ તો મળી જાય છે. પણ વિચાર આવે કે, અત્યારે મેસેજ કે કોલ કરવો યોગ્ય છે? એ શું વિચારશે? એ મને જજ કરશે, એને ખરાબ લાગશે, એને ડિસ્ટર્બ થશે આવું વિચારીને ફોન પાછો મૂકી દઈએ છીએ. કોન્ટેક્ટ લિસ્ટમાં હજારો નંબર હોવા છતાં ક્યારેક મનની વ્યથા કહેવા માટે અધરાતે એક પણ એવી વ્યક્તિ નથી મળતી જેને બિન્દાસ્ત કોલ કે મેસેજ કરીને કહી શકીએ. આ છે આજના સંબંધોની વાસ્તવિકતા. આપણે સંબંધોના એવા જંગલ વચ્ચે ઊભા છીએ જ્યાં છાંયડો જ નથી. આ કોઈ એકની નહીં, આપણા સૌની વાત છે. હજારો વર્ષ પહેલાં ગુફામાં રહેતો માણસ આજે મેગાસિટીની ઝળહળતી, દોડતી દુનિયામાં આવી પહોંચ્યો છે. એક સમય હતો જ્યારે માણસનું જગત ફળિયાથી શરૂ થઈને પંથકની સીમાએ પૂરું થતું. ગામના ચોરે બેઠેલા વડીલોને બધી ખબર રહેતી કે, કોના ઘરે પ્રસંગ છે, કોની દીકરી કયા ગામે પરણી છે, કોના ખેતરમાં આ વર્ષે કેવો પાક ઊતર્યો છે. આજે ટેક...

સૂના માળાની વેદના ✍️અમી દોશી શહેરના પોશ વિસ્તારમાં આવેલા શુભમના બંગલા ‘વૈભવ’માં આજે મહેમાનોનો કોલાહલ હતો. મોંઘા પરફ્યુમની સુગંધ, ક્રિસ્ટલ ગ્લાસનો ધીમો રણકાર અને શહેરના ભદ્ર વર્ગના લોકોની ધીમી વાતોથી ડ્રોઈંગરૂમ જીવંત હતો. દેશની ટોચની કંપનીના ચીફ એન્જિનિયર તરીકે શુભમનું ઘર તેના વ્યક્તિત્વનો જ પડછાયો હતું. એકદમ વ્યવસ્થિત, દરેક વસ્તુ પોતાની ચોક્કસ જગ્યાએ અને અદ્યતન સ્માર્ટ હોમ સિસ્ટમથી સજ્જ. પચાસ વર્ષની ઉંમરે પોતાના અફાટ જ્ઞાન અને વિઝનથી તેણે કંપનીની સૌથી ઊંચી પોસ્ટ હાંસલ કરી હતી. તેના એક ઈશારે સેંકડો મશીનો અને હજારો માણસો કામે લાગી જતા. પરંતુ આજની પાર્ટીમાં ચર્ચાના કેન્દ્રમાં શુભમનું કોઈ પ્રમોશન કે કંપનીનો કોઈ મેગા પ્રોજેક્ટ નહોતો. આજની સાંજનો હીરો હતો તેનો અઢાર વર્ષનો દીકરો વ્યોમ... બારમા ધોરણમાં આખા રાજ્યમાં પ્રથમ આવ્યા પછી વ્યોમ સીધો અમેરિકાની પ્રતિષ્ઠિત સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટીમાં બેચલર્સ ડિગ્રી માટે જઈ રહ્યો હતો, અને તે પણ સંપૂર્ણ સ્કોલરશીપ સાથે. સ્કોચનો ગ્લાસ હાથમાં ફેરવતા એક સહકર્મી શુભમ પાસે આવ્યા અને પૂછ્યું, “શુભમ સર, તમે આટલી મોટી કંપનીના ચીફ એન્જિનિયર છો. સરકારમાં અન...

પંચામૃત પૂર્તિ  ✍️અમી દોશી  પેરાસોશિયલ રિલેશનશિપ : એકતરફી અદૃશ્ય સંબંધ આજના સમયમાં આપણે કોઈ ફેવરિટ યુટ્યુબર કે વ્લોગરનો નવો વિડિયો જોઈએ છીએ ત્યારે અચાનક એવું લાગવા માંડે છે કે આપણે તેમને વર્ષોથી ઓળખીએ છીએ. આપણને તેમના અંગત જીવનની, પસંદગી નાપસંદગી, ખુશી અને દુઃખની બધી ખબર હોય છે. અંદરથી પાક્કો અહેસાસ થાય છે કે આપણી વચ્ચે ગાઢ અને સાચો સંબંધ છે. પરંતુ વાસ્તવિકતાના ધરાતલ પર ઊભા રહીને વિચારીએ ત્યારે ચોંકાવનારું સત્ય સામે આવે છે કે જે વ્યક્તિ માટે આપણે આટલી લાગણીઓ અનુભવીએ છીએ તે તો એ પણ નથી જાણતી કે દુનિયામાં આપણું કોઈ અસ્તિત્વ છે. મનોવિજ્ઞાનની ભાષામાં આ એકતરફી અને અદૃશ્ય સંબંધને પેરાસોશિયલ રિલેશનશિપ કહેવામાં આવે છે. આ એવો સામાજિક ભ્રમ છે જેણે ડિજિટલ યુગમાં કરોડો લોકોના મગજ પર કબજો જમાવી લીધો છે. સને 1956માં ડોનાલ્ડ હોર્ટન અને રિચાર્ડ વોહલ નામના મનોવૈજ્ઞાનિકોએ પેરાસોશિયલ સંબંધનો સિદ્ધાંત રજૂ કર્યો હતો. ત્યારે ટેલિવિઝન નવું નવું આવ્યું હતું અને લોકો ન્યૂઝ એન્કર કે ટીવી એક્ટર્સ સાથે એકતરફી લાગણીથી જોડાવા લાગ્યા હતા. આજના સોશિયલ મીડિયાના જમાનામાં આ ભ્રમ ચરમ...

જીવનની સર્વિસબુક ✍️અમી દોશી પિસ્તાલીસ વર્ષના અભયના જીવનમાં હાલ બે જ વસ્તુઓ સૌથી મહત્ત્વની હતી: પોતાનો બિઝનેસ અને બ્લેક રંગની ડ્રીમ એસયુવી. પચીસ લાખ ખર્ચીને કાર લાવ્યો, ત્યારે જાણે વર્ષો જૂનું સપનું સાકાર થયું હતું. કાર ઘરે આવે એ પહેલાં જ તેણે કમ્પાઉન્ડમાં પચાસ હજારનો શેડ બનાવડાવ્યો હતો. તડકો કે વરસાદ, કશું તેની કારને અડે નહીં. રવિવારની સવાર એટલે કારની સફાઈની સવાર. કૂણો તડકો શેડની જાળીમાંથી ચળાઈને બોનેટ પર પડતો હતો. અભય માઇક્રોફાઇબર ક્લોથથી એવી કાળજીથી લૂછતો હતો, જાણે કોઈ નાનું બાળક સૂતું હોય જેને વહાલ કરતાં જાગી ન જાય. કારનો ફોટો પાડીને પુણેમાં ભણતી દીકરી રીચાને મોકલ્યો. “આપણી ડ્રીમ કાર! વેકેશનમાં ક્યાં જવું છે એ પ્લાન કરી લેજે.” જવાબ આવ્યો, “નાઇસ... પણ મમ્મી કહે છે તમારી તબિયત સારી નથી રહેતી. પ્લીઝ પાપા, ટેક કેર. લવ યુ.” અભય મલકાયો. એ ચિંતાને તેણે મનમાં વધારે જગ્યા ન આપી. કપડું ફરી વ્હીલપ્લેટ પર ફરવા લાગ્યું. ત્યાં જ ગેટ ખૂલ્યો. નિકિતા મૉર્નિંગ વૉકથી પરસેવે રેબઝેબ પાછી આવી. “બે કલાકથી કારની પાછળ પડ્યો છે!” તેણે કમર પર હાથ મૂકીને હસતાં કહ્યું. “તું તો મારા અને રીચા કરતાં પણ...