Ami Doshi

મનનો ચોકીદાર: પેનોપ્ટિકોન ઇફેક્ટ ✍️અમી દોશી પંચામૃત પૂર્તિ : ફૂલછાબ થોડાં વર્ષો પહેલાં આપણે વાહન લઈને દિવસે નીકળતા ત્યારે ચાર રસ્તા આવતાં જ આપણી નજર બીજાં વાહનો આવે છે કે નહીં એના કરતાં ટ્રાફિક પોલીસને શોધતી. જો ટ્રાફિક પોલીસ ન હોય, તો આસપાસથી આવતાં વાહનો કે ટ્રાફિક સિગ્નલની પરવા કર્યા વિના આપણે સીધા નીકળી જતા. પરંતુ આજે મોડી રાત્રે શહેરના સૂમસામ રસ્તે જતી વખતે પણ ચાર રસ્તા આવતાં જ આપણો પગ અનાયાસે બ્રેક પર આવી જાય છે. આપણે આસપાસ નજર કરીએ છીએ. ન કોઈ વાહન હોય છે, ન કોઈ ટ્રાફિક પોલીસ ઊભી હોય છે. મનનો એક ખૂણો અંદરથી કહે છે, ‘નીકળી જા ને હવે! અત્યારે કોણ જોવાનું છે?’ પણ પગ એક્સિલેટર પર દબાણ કરે એ પહેલાં જ આપણી નજર થાંભલા પર લગાવેલા પેલા સીસીટીવી કૅમેરાની નાનકડી લાલ આંખ પર ચોંટી જાય છે અને પગ ફરી બ્રેક પર આવી જાય છે. કૅમેરામાં રેકોર્ડિંગ ચાલુ છે કે બંધ, એ બરાબર કામ કરે છે કે નહીં, એ વિશે આપણે કંઈ વિચારતા નથી. આપણે માત્ર લીલી લાઇટ થવાની રાહ જોઈએ છીએ. આ રાહ જોવી એ કાયદા પ્રત્યેના આદર કરતાં અદૃશ્ય નજરની શરમ અને અજાણ્યા ડરનું પરિણામ વધુ હોય છે. મનોવિજ્ઞાનની ભાષામાં આ માનસિકતાને સ...

વાઈ-ફાઈ ✍️ અમી દોશી શહેરના ઘોંઘાટથી દૂર, તેમના નવા, અત્યાધુનિક વીકેન્ડ વિલામાં આ પહેલી સાંજ હતી.  આખું અઠવાડિયું કોર્પોરેટ ઓફિસની મગજમારી અને દોડધામ પછી આર્જવ અને નિકિતા અહીં ‘શાંતિ’ શોધવા આવ્યા હતા. ભૌતિક સુખોની છોળ ઊડતી હોય તેવી આ વિલા હતી. વિશાળ મહેગની લાકડાનો દરવાજો ખોલતા જ સૌથી પહેલા નજર ‘ડબલ-હાઈટ’ સિલિંગ પર જતી હતી. છતની બરાબર વચ્ચેથી લટકતું ઈટાલિયન ક્રિસ્ટલનું વિરાટ શૈન્ડલિયર - ઝુમ્મર આખા રૂમમાં હળવો સોનેરી પ્રકાશ પાથરી રહ્યું હતું. નીચે ફ્લોરિંગમાં સફેદ અને ગ્રે ઇમ્પોર્ટેડ માર્બલ અરીસાની જેમ ચમકતો હતો અને ઝુમ્મરનું પ્રતિબિંબ તેમાં ઝીલાતું હતું. વિલાનું ઇન્ટિરિયર કોઈ મેગેઝીનના કવરપેજ જેવું પરફેક્ટ અને સુવ્યવસ્થિત હતું. સેન્ટર  ટેબલ પર પડેલાં ફ્રેન્ચ પ્રેસ કોફીના બે મગમાંથી ધીમી વરાળ ઊઠી રહી હતી, જે ધીમે ધીમે હવામાં ઓગળી જતી હતી. બિલકુલ તેમના સંવાદોની જેમ. આર્જવ સોફાના એક ખૂણે ગોઠવાઈને લેપટોપની સ્ક્રીન પર શેરબજારના લાલ-લીલા ગ્રાફમાં અટવાયેલો હતો. સામેના છેડે નિકિતા ઇન્સ્ટાગ્રામ પર કોઈના વેકેશનના ફિલ્ટરવાળા ફોટા સ્ક્રોલ કરી રહી હતી. બંને વચ્ચે માંડ પાંચ ફૂટનું...

કોબ્રા ઇફેક્ટ: જ્યારે ઉપાય જ ઉપાધિ બની જાય.. ✍️અમી દોશી પંચામૃત પૂર્તિ ફૂલછાબ કોઈ મોટી સમસ્યા સામે આવે ત્યારે આપણું મન સૌથી પહેલાં રાહત શોધે છે. સીધો, ઝડપી અને સરળ ઉકેલ મળી જાય તો જાણે અડધી ચિંતા ઓછી થઈ જાય. મનોવૈજ્ઞાનિક ડેનિયલ કાનેમન જેને "ઝડપી વિચાર" કહે છે, એ આપણને લાંબી ગણતરીને બદલે પહેલો તાર્કિક લાગતો રસ્તો પકડાવી દે છે. કોબ્રા ઇફેક્ટની શરૂઆત અહીંથી જ થાય છે. કહેવાય છે કે બ્રિટિશ શાસન વખતે દિલ્હીમાં કોબ્રાનો ત્રાસ વધ્યો, એટલે સરકારે મરેલા સાપ પર ઇનામ જાહેર કર્યું. લાલચમાં આવી લોકોએ સાપ ઉછેરીને ઇનામ કમાવાનું શરૂ કર્યું, અને યોજના રદ થતાં બધા સાપ છૂટા મૂકી દીધા. આ કથાના પાકા દસ્તાવેજી પુરાવા નથી, ઇતિહાસકારો તેને લોકકથા ગણે છે. પણ કથા ટકી રહી છે, કારણ કે તેમાં માણસના મનનું એક સનાતન સત્ય છુપાયેલું છે. જર્મન અર્થશાસ્ત્રી હોર્સ્ટ સીબર્ટે એના પરથી "કોબ્રા ઇફેક્ટ" શબ્દ આપ્યો. સવાલ એ છે કે લોકોએ આવું કેમ કર્યું? કારણ કે યોજના બનાવનારા માનતા હતાં કે, લોકો હેતુને સમજીને વર્તશે, પણ માણસનું મન હેતુ કરતાં નિયમની ગોઠવણ તરફ વધુ ધ્યાન આપે છે. જ્યાં ઇનામ મળે, ત્યાં મ...

આંબલીના સાથી ✍️અમી દોશી ઇશિતાએ સ્ક્રીન પર દેખાતા નંબર પર છેલ્લી વાર નજર કરી અને કોઈ જ ખચકાટ વિના 'બ્લૉક' બટન દબાવી દીધું. ત્રણ મહિના જૂના સંબંધનો માત્ર એક ક્લિકથી અંત આવી ગયો હતો. ફોન બેડ પર ફેંકતા એ બબડી, "હુ કેર્સ?" રડવા કે શોક મનાવવા જેટલો સમય કોની પાસે હતો?  એ જ સાંજે એણે પોતાની બહેનપણીઓને ખભા ઉલાળીને કહી દીધું, "ગયો તો ગયો," અને ઇન્સ્ટાગ્રામ પર ‘મૂવિંગ ઑન’ ગીત સાથે ત્રણ નવી રીલ પણ અપલોડ કરી દીધી. બીજા દિવસે ફ્રેન્ડ્સે પણ કમેન્ટ્સમાં લખ્યું, “સરસ, હવે નેક્સ્ટ!” પણ રીલ મૂક્યા પછી દર દસ મિનિટે એ વ્યૂઝનું લિસ્ટ ખોલી જોતી. કોઈ એક નામ ત્યાં હોવું જોઈતું હતું. એ નામ ત્યાં નહોતું. હોય પણ કેવી રીતે? બ્લૉક તો એણે જ કર્યો હતો. એ જ અઠવાડિયે કઝીનના લગ્ન હોવાથી એ અમદાવાદથી ગીરમાં આવેલાં તેના મામાના ગામ આવી હતી. લગ્નની ભીડભાડથી દૂર, રીલ માટે કોઈ શાંત અને સરસ લોકેશન શોધતી એ ગામની સીમમાં નીકળી પડી. ત્યાં ગામની પછવાડે એક વાડામાં બે આંબલીઓ એકબીજાની ડાળીઓમાં ગૂંથાયેલી ઊભી હતી. આંબલી નીચે એક ઓટલા પર બે પ્રૌઢ બેઠાં હતાં. ધોળા વાળવાળા કાકા અને સફેદ સાડ...

સંબંધોનું સરવૈયું : ડનબાર રૂલ ✍️ અમી દોશી પંચામૃત પૂર્તિ (બુધવાર) ફૂલછાબ ક્યારેક વિચારોની વણઝારમાં અડધી રાત વિતી જવાં છતાં પણ ઊંઘ ન આવે ત્યારે મનની વ્યથા કોઈને કહેવા ફોન હાથમાં લઈએ, કોન્ટેક્ટ લિસ્ટમાંથી કેટલાંક નામ તો મળી જાય છે. પણ વિચાર આવે કે, અત્યારે મેસેજ કે કોલ કરવો યોગ્ય છે? એ શું વિચારશે? એ મને જજ કરશે, એને ખરાબ લાગશે, એને ડિસ્ટર્બ થશે આવું વિચારીને ફોન પાછો મૂકી દઈએ છીએ. કોન્ટેક્ટ લિસ્ટમાં હજારો નંબર હોવા છતાં ક્યારેક મનની વ્યથા કહેવા માટે અધરાતે એક પણ એવી વ્યક્તિ નથી મળતી જેને બિન્દાસ્ત કોલ કે મેસેજ કરીને કહી શકીએ. આ છે આજના સંબંધોની વાસ્તવિકતા. આપણે સંબંધોના એવા જંગલ વચ્ચે ઊભા છીએ જ્યાં છાંયડો જ નથી. આ કોઈ એકની નહીં, આપણા સૌની વાત છે. હજારો વર્ષ પહેલાં ગુફામાં રહેતો માણસ આજે મેગાસિટીની ઝળહળતી, દોડતી દુનિયામાં આવી પહોંચ્યો છે. એક સમય હતો જ્યારે માણસનું જગત ફળિયાથી શરૂ થઈને પંથકની સીમાએ પૂરું થતું. ગામના ચોરે બેઠેલા વડીલોને બધી ખબર રહેતી કે, કોના ઘરે પ્રસંગ છે, કોની દીકરી કયા ગામે પરણી છે, કોના ખેતરમાં આ વર્ષે કેવો પાક ઊતર્યો છે. આજે ટેક...

સૂના માળાની વેદના ✍️અમી દોશી શહેરના પોશ વિસ્તારમાં આવેલા શુભમના બંગલા ‘વૈભવ’માં આજે મહેમાનોનો કોલાહલ હતો. મોંઘા પરફ્યુમની સુગંધ, ક્રિસ્ટલ ગ્લાસનો ધીમો રણકાર અને શહેરના ભદ્ર વર્ગના લોકોની ધીમી વાતોથી ડ્રોઈંગરૂમ જીવંત હતો. દેશની ટોચની કંપનીના ચીફ એન્જિનિયર તરીકે શુભમનું ઘર તેના વ્યક્તિત્વનો જ પડછાયો હતું. એકદમ વ્યવસ્થિત, દરેક વસ્તુ પોતાની ચોક્કસ જગ્યાએ અને અદ્યતન સ્માર્ટ હોમ સિસ્ટમથી સજ્જ. પચાસ વર્ષની ઉંમરે પોતાના અફાટ જ્ઞાન અને વિઝનથી તેણે કંપનીની સૌથી ઊંચી પોસ્ટ હાંસલ કરી હતી. તેના એક ઈશારે સેંકડો મશીનો અને હજારો માણસો કામે લાગી જતા. પરંતુ આજની પાર્ટીમાં ચર્ચાના કેન્દ્રમાં શુભમનું કોઈ પ્રમોશન કે કંપનીનો કોઈ મેગા પ્રોજેક્ટ નહોતો. આજની સાંજનો હીરો હતો તેનો અઢાર વર્ષનો દીકરો વ્યોમ... બારમા ધોરણમાં આખા રાજ્યમાં પ્રથમ આવ્યા પછી વ્યોમ સીધો અમેરિકાની પ્રતિષ્ઠિત સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટીમાં બેચલર્સ ડિગ્રી માટે જઈ રહ્યો હતો, અને તે પણ સંપૂર્ણ સ્કોલરશીપ સાથે. સ્કોચનો ગ્લાસ હાથમાં ફેરવતા એક સહકર્મી શુભમ પાસે આવ્યા અને પૂછ્યું, “શુભમ સર, તમે આટલી મોટી કંપનીના ચીફ એન્જિનિયર છો. સરકારમાં અન...